Ўзбекнинг организми ҳам анча чидамли.
Бошқа халқ эрталаб уйғониб:
— Бир стакан сув ичсамми?
— Тухум ейми?
— Қаҳва ичсамми?
деб турганида, бизнинг халқ хўроз қичқирмай туриб костюмни кийиб, тўйхонага кириб боради.
Олдингизга бир лаган ош келади.
Оддий ош эмас — нақд оғир артиллерия.
Гуруч. Гўшт. Ёғ. Сабзи. Қази-қарта. Бедана тухуми…
Ош бечора ёлғиз келмайди.
Ёнига нон қўйилади — гуручда углевод етишмай қолгандек.
Аччиқ-чучук келади — қази-қартанинг ёнида икки бўлак помидор кўриниб турса, виждон ҳам тинч: «Сабзавот ҳам еяпмиз!»
Устига кўк пиёз, турп, аччиқ қалампир. Четроқда лимон ҳам кўриниб қолиши мумкин — гўё у бир ўзи бутун лаганни реабилитация қилиб берадигандек.
Қисқаси, бу нонушта эмас.
Ошқозон учун эрталаб соат саккизда очилган тўлиқ иш сменаси…
Кейин чой.
Мана шу ерда инсоннинг шахсий дахлсизлиги тугайди.
Сизнинг тўйган-тўймаганингизни энди ошқозонингиз эмас, тўй эгаси белгилайди.
— Гўштидан олинг!
— Қазидан олинг!
— Қартани татиб кўрмадингиз!
— Тухуми қолиб кетибди!
— Ошдан яна солайми?
Йўқ десангиз, худди оила шаънига тегиб қўйгандек қарашади.
-Олиииингг! Ёки ош ёқмадими? Энг яхши-номер один ошпазни чақиртирганмиз ока…Лаганда қолмасин. Олинг! Нимани едингиз?
Ўзбек дастурхонидаги энг хавфли жумла шу бўлса керак:
«Нимани едингиз?!»
Чунки сиз ошқозонингиз фикрини билдириб, «бўлди» деган пайтда мезбон ҳали энди қизишган бўлади…
Шундай қилиб, соат саккиз яримда тўйхонадан чиқасиз
Қорин тўқ.
Мезбон хурсанд.
Ошпазнинг обрўси жойида.
Миллий қадриятлар асраб қолинди.
Қозонда ярим капгир ҳам ош қолмади.
Меҳбоннинг огзи қулогида.
Мезбон рози…
Фақат ошқозон, жигар, ўт пуфаги, ошқозон ости бези ва қон томирларидан ҳеч ким:
«Сизлар ҳам розимисизлар?»
деб сўрамайди.
Энди ҳазилни бир четга қўяйлик.
Чунки наҳорги ошнинг ўзи эмас, уни қанча, қандай ва қанчалик тез-тез ейишимиз ҳақиқатан ҳам жиддий масала.
НАҲОРГИ ОШ ЁМОНМИ?
Йўқ.
Аввало битта адолатли гапни айтиб кетай:
палов — заҳар эмас.
Гуруч ҳам, сабзи ҳам. гўшт ҳам, ўсимлик ёғи ҳам инсон рационида бўлиши керак.
Фақат аввалги ошлардан қолган ва қайта -қайта ишлатиладиган ёглар канцерогендир. Аммо минг афсус, ошнинг мазаси шу егда дегувчи ошпазлар -энг тренддаги машҳур ошпазлардир.
Майли, унга ҳам кўз юмиб турайлик.
Хўш, унда муаммо нимада деяпсизми?
Муаммо миллий таомнинг номи «ош» эканида эмас.
Муаммо — порцияда, ёғ миқдорида ва сифатида, гўшт миқдорида, тузда, умумий калорияда ва ошнинг ёнига яна нималар қўшаётганимизда.
Тўгри, бир ойда бир марта наҳорги ошга борган соғлом одам билан ҳафтасига уч-тўрт марта тўй, маърака, гап, ош, зиёфат орасида юрган одамни бир хил баҳолаб бўлмайди.
Тиббиётда ҳам заҳар билан дорининг фарқини доза белгилайди.
Овқатда ҳам шунга ўхшаш:
масала фақат «нима едим?» эмас.
«Қанча едим?» деган савол муҳимроқ.
ЭРТАЛАБ ЁҒЛИ ОШ ЕЙИШНИНГ ЎЗИ ЗАРАРМИ?
Бу ерда яна бир афсонани бузиш керак.
«Эрталаб кўп еса бўлаверади, барибир калориялар кун давомида ёниб кетади», деган гапни кўп эшитамиз.
Организм калькулятор эмас.
Эрталаб кирган 1000 калориянинг тепасига кечқурун яна ортиқча энергия кирса, организм «бу эрталаб эди-ку» деб уни ҳисобдан чиқариб ташламайди.
Рандомизацияланган тадқиқотларнинг систематик таҳлили нонуштанинг ўзи вазн ташлаш кафолати эмаслигини кўрсатган.
Демак, асосий масала соат эмас.
Таркиб + миқдор + кунлик умумий энергия + ҳаракат.
БИР ЛАГАН ОШДАН КЕЙИН ҚОНДА НИМА БЎЛАДИ?
Мана энди энг қизиқ жойига келдик.
Ёғи ва энергияси юқори овқатдан кейин қонда триглицеридлар кўтарилиши мумкин. Бу ҳолат постпрандиал липемия, яъни овқатдан кейин қонда ёғ заррачаларининг кўпайиши деб аталади.
2022-йилда чоп этилган йирик систематик таҳлил 131 тадқиқотни қамраб олган. Унда бир марталик юқори ёғли овқатнинг ўзи овқатдан кейинги соатларда қон томир эндотелий функциясини вақтинча ёмонлаштириши аниқланган.
Эндотелий нима?
Қон томирларимизнинг ички юзасини қоплаб турган жуда нозик қатлам.
У қон томирнинг кенгайиши, қон оқими ва томир саломатлигини бошқаришда иштирок этади.
Яъни биз:
— Ош зўр чиқибди!
деб ўтирганимизда, организм ичида жуда катта биокимёвий «уруш» бошланган бўлади.
Юқори энергияли, тўйинган ёғ ва шакарга бой овқатдан кейин глюкоза ва триглицеридларнинг кўтарилиши билан бирга оксидатив стресс, паст даражали яллиғланиш ва эндотелий функциясида вақтинчалик ўзгаришлар кузатилиши мумкин.
Албатта, бир марта ош ейиш атеросклероз қилиб қўяди, дегани эмас.
Инсон организми бундай юкламаларни қайта ишлаш қобилиятига эга.
Хавф бошқа ерда.
Биз «бир марта» деган нарсани баъзан ҳафтасига бир неча марта такрорлаймиз.
«ОШ ЕДИМ — УЙҚИМ КЕЛДИ»
Бу ҳолат кўпчиликка таниш.
Наҳорги ошдан чиқиб ишхонага борасиз.
Танангиз ишхонада.
Руҳ эса юмшоққина диван қидиради.
Катта овқатдан кейин организм ҳазм жараёнига ўтади. Глюкоза, инсулин ва бошқа овқатдан кейинги метаболик ўзгаришлар содир бўлади. Катта порциядан кейин ланжлик ва уйқучанлик сезилиши мумкин.
Шунинг учун эрталаб соат саккизда қоринни ҳаддан ташқари тўлдириб, соат тўққизда ходимдан максимал интеллектуал унумдорлик кутиш ҳам ажойиб комбинация эмас.
Айниқса офисда ўтириб ишлайдиган одам учун.
Боболаримиз ошни еб, кейин катта кетмонни елкасига олиб, ерни додини беришган.
Биз эса ошни еб, кейин машинага ўтириб, офисга борамиз ва еки телефон, ё компьютер олдига бориб ўтирамиз.
Қаранг, ота-боболаримиз еган палов деярли ўша, аммо ҳаёт тарзи бошқа.
Мана шу фарқни унутяпмиз.
ЖИГАР НИМА ДЕЙДИ?
Ортиқча энергия мунтазам тушиб турса ва сарфланмаса, организм унинг бир қисмини захиралайди.
Йиллар давомида энергия ортиқчалиги, ортиқча вазн, айниқса қорин атрофида ёғ тўпланиши инсулин резистентлиги, 2-тур диабет, ёғли жигар ва юрак-қон томир касалликларини келтириб чиқариши мумкин.
Қайсар Жигар
«Палов ўзбекнинг миллий таоми. Йиллар давомида йигиб халққа кўрсатиладиган обрўси. Емаса мезбон хафа бўлади?» деган тушунчани қабул қилолмайди.
Жигарга миллат, манзиратнинг фарқи йўқ.
Унинг учун:
«Организмга қанча энергия кирди ва қанчаси сарфланди?»
деган ҳисоб муҳим.
ЎТ ПУФАГИ ВА ОШҚОЗОН ОСТИ БЕЗИ-ЧИ?
Ёғли овқат ўт пуфагининг қисқаришини рағбатлантиради, чунки ёғни ҳазм қилиш учун ўт керак.
Соғлом одам учун бу физиологик жараён.
Аммо ўт пуфагида тошлари бор одамда ёғли овқатдан кейин ўнг қовурға остида кучли оғриқ — билиар колика қўзғалиши мумкин.
Шунингдек, ўт тоши умумий ўт йўлини тўсиб қўйса, панкреатит каби жиддий асоратлар юзага келиши мумкин.
Соғлом 25 ёшли одамнинг бир порция ошга жавоби билан семизлик, диабет, юқори триглицерид, ўт тоши ёки юрак-қон томир касаллиги бор 55 ёшли одамнинг жавоби бир хил бўлмаслиги мумкин.
ЭНГ КАТТА ХАТО — ОШНИ ЁЛҒИЗ ҚЎЙМАСЛИГИМИЗ
Аслида бир меъёрдаги палов билан масала тугаши мумкин эди.
Лекин биз ошни хафа қилиб қўймаслик учун уни ёлғиз қолдирмаймиз.
Лекин биз ошни хафа қилиб қўймаслик учун уни ёлғиз қолдирмаймиз.
Ёнига Чиғатойнинг ёғи бармоқдан сизиб чиқадиган патиридан қўямиз.
Қази — само-сабой. Ошнинг устидаги ёғли гўшт камлик қилгандек, алоҳида ликопчада гўшт ассортиси ҳам туриши шарт.
Дастурхон четида газли ичимликлар ҳарбий параддек саф тортиб туради. Чақ-чуқнинг эса хилидан бор: ёнғоқ, бодом, писта, кешью…
Уларнинг енида бир пиёла қаймоқ:
«Булардан ўлмасанг, мана мен ўлдираман-да!»
дегандек бегуноҳгина ялтираб туради.
— Мевалар ҳам бор-ку! — дерсиз.
Бор!
Олма, нок…узум. Дстурхоннинг халқаро нуфузини ошириш учун қулупнай, малина, голубика, киви, ананас каби экзотик меҳмонлар ҳам таклиф қилинган.
Ҳаммаси чиройли. Ҳаммаси янги. Ҳаммаси иштаҳали.
Фақат битта муаммо бор: уларга етиб боргунча одамнинг ичида жой қолмайди.
Шунинг учун голубика билан малина дастурхонга овқат сифатида эмас, декорация сифатида келиб-кетади.
Ошқозон ичкаридан:
— Менга адвокат чақиринглар!
деб бақирворади.
Аммо ким эшитарди?
Муаммо айнан шунда.
Бир овқатланишнинг ўзида юқори энергия, кўп ёғ, кўп тез ҳазм бўлувчи углевод ва катта порция бирлашади.
Сереғ, серколория овқатдан кейинги липид жавоби бир неча соат давом этиши, овқат таркиби бу жараёнга сезиларли таъсир қилиши бу саломатликка жиддий таъсири борлигини ўзбекка қизиги борми?
УНДА НАҲОРГИ ОШНИ ТАҚИҚЛАЙМИЗМИ?
Йўқ.
Миллий анъанани касаллик деб эълон қилиш — тиббиёт эмас.
[24.09.2026 9:49] Дилфуза.о.Мухар: Наҳорги ош — фақат овқат эмас.
Унда одамлар учрашади.
Дуо қилинади.
Қариндош-уруғ кўришади.
Маҳалла йиғилади.
Хурсандчилик баҳам кўрилади.
Муаммо анъанада эмас.
Анъанани меъёрсизлик билан адаштиришимизда.
Наҳорги ошни соғломроқ қилиш учун паловни йўқотиш шарт эмас.
Катта лаган ўрнига кичик порция.
Ёғни камроқ.
Гўштни меъёрда.
Ёнига кўпроқ сабзавот қўйсак бўлмайдими?
Ош билан Чиғатой патирини нонуштада кўриштирмай қўя қолайлик.
Иккаласи алоҳида-алоҳида ҳам анча «обрўли».
Паловда — гуруч, ёғ, думба, гўшт.
Чиғатой патири эса ун, ёғ ва калория борасида паловдан қолишни истамайди.
Икковини битта нонуштада учраштириш — икки оғир вазнли полвонни ошқозон рингига бир вақтда туширишга ўхшайди.
Айниқса ортиқча вазн, инсулин резистентлиги, қандли диабет, юқори триглицерид ёки ёғли жигарга мойил одам учун бу жуфтликни ҳар куни учраштириб туриш рингга Азроилни рефереликка чақириш билан баробарку!
Умуман олганда ош оддий оби нон билан ҳам чиқиша олмайди.
Ширин газли ичимлик ҳам керак эмас ва имкони бўлса, овқатдан кейин бироз юриш керак.
Энг муҳими:
«Тўйдим» деган одамни яна ейишга мажбур қилмаслик.
Чунки «меҳмонни ҳурмат қилиш» билан «меҳмоннинг ошқозонини синаш» икки хил нарса.
БИЗ ОШНИ ЭМАС, МЕЪЁРНИ ҲИМОЯ ҚИЛИШИМИЗ КЕРАК
Миллий таомни танқид қилган одамни баъзан миллий қадриятга қарши чиққандек қабул қиламиз.
Бу ҳам нотўғри.
Паловни яхши кўриш керак, аммо бир вақтнинг ўзида ўз саломатлигини ҳам ўйлаши керакку одам.
Меҳмонга ош бериш хурмат, бироқ бўкиб қолгунча ейишга мажбурлаш душманнинг ишидир.
Тўй қилиш керак, лекин меҳмондорчиликнинг савияси қозондаги ош ва дастурхондаги аралаш-қураш тўкинлик, исроф билан ўлчанмайди.
Чунки маданият дегани фақат аждодлардан қолган одатни сақлаш эмас, уни янги ҳаёт шароитига ақл билан мослаштириш ҳамдир.
Боболаримиз эрталаб ош еган бўлиши мумкин, лекин уларнинг ўриндиги юмшоқ машиналари бўлмаган. Улар ошнинг кучини жисмоний мехнат билан чмқаришган.
Нахорги ошлар далада огир кетмон кўтариб, ернинг жонини сугуриб меҳнат қиладиган деҳқонлар учун эхсонлик бўлган.
Уйида хеч вақоси йўқ камбагал, бева -бечоралар учун эхсонлик бўлган.
Сиз дехқонмиси?
Уйингизда нони йўқ бечора, камбагал, оч гадомисиз?!
Нега меъерни билмайсиз?!
Нега саломатлигингизни асрамайсиз?!
Биз ота-боболаримизнинг паловини сақлаб қолдик, фақат уларнинг ҳаракатини йўқотдик.
Балким муаммо паловда эмасдир?
ВА НИҲОЯТ…
Бир марта наҳорги ош ейиш одамни семиртирмайди.
Бир лаган палов диабет қилиб қўймайди.
Бир тўйдан кейин томирларимиз атеросклерозга тўлиб қолмайди.
Лекин инсон саломатлиги ҳам бир кунда бузилмайди.
У ҳар куни йиғилади.
Бир лаган.
Яна бир лаган.
Бугун тўй.
Эртага маърака.
Индинга гап.
Кейин ортиқча вазн.
Кейин қон босими.
Кейин қанд.
Кейин…
— Доктор, қаердан пайдо бўлди бу касаллик?
деймиз.
Касаллик эса баъзан ҳеч қаердан келмаган бўлади.
У йиллар давомида ўзимиз билан бир дастурхонда ўтирган бўлади.
Наҳорги ошни йўқотиш керак эмас. Меҳмондўстликни ҳам.
Қозонларимиз қайнайверсин.
Тўйларимиз бўлаверсин.
Фақат бир нарсани эсдан чиқармасак бўлди:
Ош — бир неча дақиқалик лаззат.
Урф-одат — йиллар давомидаги танлов.
Соғлиқ эса шу танловларнинг йиғиндисидир.
Меҳмонни «яна енг» деб яхши кўришимиз мумкин.
Аммо унга:
«Тўйган бўлсангиз, бас. Соғ бўлинг»дейиш — ундан ҳам каттароқ меҳмондўстликдир.
Муаззам Иброҳимова.
Об авторе
