Жиноятнинг илдизи — ижтимоий муаммоларда
Бугунги кунда глобаллашув жараёнлари, иқтисодий муносабатларнинг ўзгариши, меҳнат бозорида рақобатнинг кучайиши, оилавий муносабатларда юзага келаётган мураккаб вазиятлар ҳамда ижтимоий босимлар хотин-қизлар ҳаётига ҳам ўз таъсирини кўрсатмоқда. Замонавий аёл нафақат фарзанд тарбияси ва оила ривожи учун масъул, балки меҳнат бозори, тадбиркорлик, давлат ва жамоат бошқарувида ҳам фаол иштирок этмоқда. Бу эса, бир томондан, унинг имкониятларини кенгайтирса, иккинчи томондан, зиммасидаги масъулиятни ҳам оширмоқда.
Мутахассислар фикрича, аёллар жиноятчилигининг сабаблари эркаклар жиноятчилигидан муайян жиҳатлари билан фарқ қилади. Агар эркаклар томонидан содир этиладиган ҳуқуқбузарликларда моддий манфаат, тажовузкорлик ёки ташқи таъсирлар устувор бўлса, аёллар жиноятчилигида кўпроқ оилавий низолар, иқтисодий қарамлик, ишсизлик, фарзандлар тақдири учун хавотир, руҳий босим, доимий тазйиқ ва зўравонлик ҳолатлари асосий омил сифатида намоён бўлади.
Аёл аксарият ҳолларда жиноятни олдиндан пухта режалаштирилган ҳаракат сифатида эмас, балки узоқ вақт давом этган руҳий босим, ҳаётий чорасизлик ёки ижтимоий муаммолар таъсирида содир этади. Албатта, бу ҳолат ҳуқуқбузарликни оқламайди. Аммо жиноятнинг келиб чиқиш сабабларини тўғри англаш унинг олдини олиш бўйича самарали чора-тадбирларни белгилаш имконини беради.
Шу нуқтаи назардан қараганда, аёллар жиноятчилигига қарши кураш фақат жазо тайинлаш билан чекланмаслиги лозим. Дунё тажрибаси ҳам шуни кўрсатмоқдаки, аёллар жиноятчилигининг олдини олишда ижтимоий ҳимоя, психологик реабилитация, оилавий муносабатларни соғломлаштириш ва бандликни таъминлаш жазо чораларига қараганда анча самарали натижа беради. Чунки жиноятнинг оқибати билан эмас, уни келтириб чиқараётган сабаблар билан курашиш ҳар доим устувор аҳамиятга эга.
Шу боис профилактика ишларида ҳар бир аёлнинг ҳаётий шароити, оилавий муҳити ва ижтимоий ҳолатини чуқур ўрганиш талаб этилади. Бир аёл учун ишсизлик асосий муаммо бўлса, бошқаси учун оилавий зўравонлик, яна бири учун уй-жой, алимент ёки фарзанд тарбияси билан боғлиқ масалалар ҳал қилувчи омилга айланиши мумкин. Демак, ҳар бир ҳолатга индивидуал ёндашув профилактика самарадорлигини белгилайди.
Профилактика — жазодан самаралироқ чора
Бугунги кунда ҳуқуқбузарликлар профилактикасида асосий эътибор жиноят содир этилгандан кейин жазо тайинлашга эмас, балки унинг келиб чиқишига сабаб бўлаётган омилларни барвақт аниқлаш ва бартараф этишга қаратилмоқда.
Бу борада маҳалла институтининг ўрни беқиёс. Маҳалла еттилиги, ички ишлар органлари, хотин-қизлар фаоллари, психологлар, бандлик ва ижтимоий хизматлар ҳамкорлиги орқали хавф гуруҳидаги хотин-қизларни эрта аниқлаш ва уларни қўллаб-қувватлаш имконияти яратилади.
Олмалиқ тажрибаси: рақамлар нимани кўрсатмоқда?
Олмалиқ шаҳрида 2026 йилнинг дастлабки беш ойи давомида хотин-қизлар ўртасида ҳуқуқбузарлик ва жиноятчиликнинг олдини олиш, тазйиқ ва зўравонликдан жабрланган аёлларни ҳимоя қилиш ҳамда низоли оилалар билан манзилли ишлаш борасида кенг кўламли профилактик тадбирлар амалга оширилди.
Бугунги кунда шаҳарда 77 732 нафар хотин-қиз истиқомат қилади. Ҳисобот даврида мавжуд 41 та маҳаллада 285 та хонадон ўрганилиб, муаммоли оилаларнинг ижтимоий ҳолати таҳлил қилинди.
Профилактик ҳисобда турган 70 нафар, ҳисобдан чиқарилган 28 нафар, муқаддам судланган 38 нафар, жазони ижро этиш муассасаларидан қайтган 12 нафар ҳамда пробация назоратида турган 74 нафар хотин-қиз билан манзилли профилактик ишлар олиб борилди.
Шунингдек, 142 та низоли оила ва 82 та ажрим ёқасидаги оила ўрганилиб, улардаги оилавий муносабатлар, алимент, уй-жой, фарзанд тарбияси ҳамда бошқа ижтимоий муаммолар таҳлил қилиниб, амалий чоралар кўрилди.
Ҳисобот даврида тазйиқ ва зўравонликдан жабрланган хотин-қизларга 591 та ҳимоя ордери берилди. Бу кўрсаткич 2025 йилнинг шу давридаги 435 та ҳолатга нисбатан 156 тага кўп. Бу, бир томондан, мурожаатлар кўпайганини, иккинчи томондан эса зўравонликдан жабрланган хотин-қизларни ҳимоя қилиш тизими янада фаоллашганини кўрсатади.
Берилган ҳимоя ордерларининг 406 таси оилада, 55 таси кўчада, 44 таси жамоат жойларида, 23 таси иш жойларида, 6 таси таълим муассасаларида, қолганлари эса бошқа ҳолатларда расмийлаштирилган. Эътиборлиси, 345 та ҳолатда эр томонидан хотинга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик содир этилгани оилада соғлом маънавий муҳитни мустаҳкамлаш долзарб вазифа бўлиб қолаётганини яна бир бор кўрсатади.
Натижалар таҳлили ва устувор вазифалар
Оила мустаҳкам бўлса, жамият барқарор бўлади
Амалга оширилган профилактик чора-тадбирлар муайян ижобий натижалар бермоқда. Ҳисобот даврида 282 та оила яраштирилди, 43 та оилавий низо бартараф этилди. Шунингдек, 29 та тарбиявий-профилактик тадбир, оммавий ахборот воситалари ва интернет тармоқлари орқали 11 та тарғибот чиқиши ташкил этилди. Маҳалла еттилиги билан ҳамкорликда 65 та профилактик суҳбат ўтказилиб, ҳуқуқий тушунтириш ишлари кучайтирилди.
Зўравонликдан жабрланган хотин-қизларни тезкор ҳимоя қилиш мақсадида 25 нафар аёл SOS-мобил иловасига уланди. Бу уларнинг хавфсизлигини таъминлаш ва зарур ҳолатларда тезкор ёрдам кўрсатиш имкониятларини кенгайтирди.Профилактика ишларининг самараси жиноятчилик кўрсаткичларида ҳам ўз аксини топмоқда. Жорий йилнинг дастлабки ойларида аёллар томонидан 1 та жиноят содир этилган бўлса, 2025 йилнинг мос даврида бу кўрсаткич 2 тани ташкил этган. Албатта, битта рақамнинг ўзи вазиятга тўлиқ баҳо бериш учун етарли эмас. Бироқ ушбу тенденция амалга оширилаётган профилактик чора-тадбирлар тўғри йўналишда эканини кўрсатади.
Айни пайтда бу натижалар профилактика ишларини сусайтириш учун асос бўлолмайди. Аксинча, ҳар бир низоли оила, ҳар бир мурожаат ва ҳар бир хавф гуруҳидаги хотин-қиз билан индивидуал ишлаш янада кучайтирилиши зарур. Чунки ҳар бир ҳуқуқбузарлик ортида инсон тақдири, оила муҳити ва ечимини кутаётган ижтимоий муаммолар туради.
Аёллар жиноятчилигига бир ёқлама ёндашиш тўғри эмас. Уни фақат шахсий ахлоқий нуқсон ёки қонунга беписандлик билан изоҳлаб бўлмайди. Кўпинча оилавий низолар, иқтисодий қарамлик, ишсизлик, руҳий босим, ҳуқуқий саводхонликнинг етарли эмаслиги, тазйиқ ва зўравонлик каби омиллар бир-бири билан уйғунлашиб, ҳуқуқбузарлик содир этилишига замин яратади.
Зеро, аёлнинг тақдири — оиланинг тақдири, оиланинг мустаҳкамлиги эса маҳалла ва жамият барқарорлигининг асосидир. Демак, аёллар жиноятчилигига қарши курашишнинг энг самарали йўли — ҳуқуқбузарлик содир этилгандан кейин жазолаш эмас, балки унинг олдини олиш, хотин-қизларни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш ва улар учун соғлом ижтимоий муҳит яратишдан иборат. Ана шунда аёл жиноят субъекти эмас, балки жамият тараққиёти, оила фаровонлиги ва ёш авлод тарбиясининг бунёдкори сифатида ўзининг юксак мақомини янада мустаҳкамлайди.
Ирода Мусурманкулова,
шаҳар ИИБ Жамоат хавфсизлиги хизмати Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси бўлими Хотин-қизлар масалалари бўйича катта инспектор, майор.
Об авторе
