Шаҳримиз кўчаларида ёшларнинг суҳбатига қулоқ тутсангиз, баъзида ўзбек тилида бошланган гапнинг қайси тилда тугашини олдиндан айтиш қийин. “Так што, эртага борамиз”, “Ну што, нима қиламиз?”, “Темболи, бу жуда зўр-ку”, “Короче, гап бундай”, “Вопшем, ҳаммаси яхши”, “Реально, жуда қизиқ бўлди.”
Бу гапларни эшитганда беихтиёр ўйланиб қоласан: биз тил ўрганяпмизми ёки тиллар аралашмасида ўз тилимизнинг сўзларини секин-аста четга суряпмизми?
Албатта, тил тирик организм каби. У доимо ҳаракатда, ўзгаришда. Янги давр янги тушунчаларни, янги касбларни, янги технологияларни олиб келади. Улар билан бирга янги сўзлар ҳам кириб келиши табиий. Лекин масаланинг нозик томони бор. Биз чет тилидан кириб келган янги тушунчани қабул қилаётганимиз йўқ, баъзида ўзбек тилида аллақачон бор бўлган сўзнинг ўрнига хорижийсини қўяпмиз.
Масалан, “так што” деймиз. Нима учун? “Шунинг учун” десак, гапимиз эскириб қоладими? “Ну што?” деймиз. “Хўш?” десак, замонавийлигимиз камайиб қоладими? “Темболи” деймиз. “Айниқса” десак, кимдир биздан кулиб қўядими? Йўқ.
Аксинча, ўзбек тилида равон гапириш — замонавийликка зид эмас. Ўз тилини яхши билиш замонавий инсоннинг дунёқарашини чекламайди, балки унинг ўзлигини мустаҳкамлайди. Бугун ёшлар орасида “короче”, “вопшем”, “реально”, “прикол”, “вайб”, “краш”, “рилс”, “контент”, “фидбек” каби сўзларни эшитиш оддий ҳолга айланиб бормоқда. Баъзида битта жумлада икки-уч тилнинг сўзлари аралашиб кетади. “Короче, бугун рилс оламиз, кейин сторисга ташлаймиз, реально зўр чиқади.” Ёки: “Так што, мен унга фидбек бердим, темболи ўзи ҳам тушунди.”
Бундай нутқни ёшларнинг ўзлари ҳам баъзан ҳазил сифатида қабул қилади. Улар учун бу — дўстлар орасидаги оддий гаплашув услуби. Менимча, бу ерда ёшларни айблашдан кўра, уларнинг нутқига таъсир қилаётган муҳит ҳақида кўпроқ ўйлашимиз керак. Чунки бу сўзларни ёшлар ўз-ўзидан ўйлаб топмаяпти. Улар бу ибораларни интернетдан эшитяпти. Блогерлардан оляпти. Сериаллардан ўрганяпти. Дўстларидан юқтиряпти.
Тил ўзгаради — катта қарорлар билан эмас, ҳар куни такрорланадиган кичик сўзлар билан. Аммо яна бир ҳақиқат бор: биз ёшларга “буни айтма”, “уни ишлатма” деб доим танбеҳ берсак, натижа кутганимиздек бўлмаслиги мумкин. Уларга аввало ўзбек тилининг имкониятларини кўрсатишимиз керак. “Короче” ўрнига “қисқаси” деган сўз борлигини. “Ну што?” ўрнига “хўш?” деган қисқа ва таъсирли сўз борлигини. “Так што” ўрнига “шунинг учун”, “демак” дейиш мумкинлигини. “Темболи” ўрнига “айниқса”, “қолаверса” каби чиройли сўзларимиз борлигини.
Энг муҳими, ёш инсон шуни ҳис қилиши керакки, ўзбекча гапириш унинг замонавийлигига соя солмайди. Аксинча, ўз тилини пухта билган ёш бошқа тилни ҳам осонроқ ўзлаштиради. Чунки у тилнинг моҳиятини тушунади. Бугун инглиз тилини ўрганаётган олмалиқлик ёш эртага хорижий университетда таҳсил олиши мумкин. Рус тилини билган ёш бошқа давлатда ишлаши мумкин. Корейс, немис, хитой тилини ўрганган ёш дунёда ўз ўрнини топиши мумкин. Биз бунга қарши эмасмиз. Биз кўп тилли ёшларни қўллаб-қувватлаймиз. Лекин кўп тил билиш — ўз тилини кам билиш дегани эмас.
Нутқ — инсоннинг кийимига ўхшайди. Қайси жойда қандай кийинишни билганимиз каби, қайси вазиятда қандай гапиришни ҳам билишимиз керак
Холқиз Бойбўтаева,
16-умумтаълим мактабининг ўзбек тили фани ўқитувчиси.
Об авторе
