Замонавий иқтисодиётда айрим даромад манбалари шунчаки молиявий кўрсаткичлар билангина баҳоланмайди — улар жамиятнинг соғлиғи, ахлоқий ҳолати ва келажак истиқболи билан бевосита боғлиқ бўлади. Тамаки ва алкогол маҳсулотлари айнан шундай мураккаб категорияга киради. Бир қарашда бу соҳа давлат бюджети учун барқарор даромад манбаи бўлиб хизмат қилаётгандек туюлади. Аммо чуқурроқ таҳлил қилинганда, бу даромад ортида қандай ижтимоий ва маънавий харажатлар ётгани аён бўлади.
Маълумки, давлат бюджетига тамаки ва алкогол маҳсулотларидан йилига триллионлаб сўм миқдорида тушум келиб тушади. Ушбу маблағлар йўллар қурилиши, ижтимоий инфратузилма ривожи, таълим ва соғлиқни сақлаш тизимига йўналтирилади. Шу нуқтаи назардан қараганда, бундай даромад иқтисодий жиҳатдан муҳим ва ҳатто зарур манба сифатида кўрилади. Бироқ масаланинг бошқа, янада чуқурроқ томони ҳам мавжуд: бу маблағ аслида инсон саломатлиги, ҳаёт сифати ва ижтимоий барқарорлик эвазига шаклланмоқда.
Тамаки ва алкогол истеъмоли нафақат индивидуал саломатликка зарар етказади, балки кенгроқ ижтимоий оқибатларга ҳам олиб келади. Тиббиёт муассасаларида юрак-қон томир касалликлари, ўпка хасталиклари, жигар циррози каби оғир касалликлар билан даволанаётган беморлар сони ортиб бормоқда. Бундан ташқари, ичкликбозлик ва чекиш одати оилавий низолар, меҳнат унумдорлигининг пасайиши ва ҳатто жиноятчилик даражасининг ошишига ҳам сабаб бўлиши мумкин.
Бу ҳолатда давлат мураккаб танлов қаршисида қолади: қисқа муддатли иқтисодий фойдани устун қўйиш ёки узоқ муддатли ижтимоий барқарорликни таъминлаш. Тўғри, тамаки ва алкогол маҳсулотларини тўлиқ тақиқлаш ҳар доим ҳам самарали ечим бўлавермайди, чунки бу ноқонуний бозорларга йўл очиши мумкин. Бироқ истеъмолни камайтиришга қаратилган сиёсатлар — акциз солиқларини ошириш, реклама чекловлари, соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш — мувозанатли ёндашув сифатида кўрилади.
Хулоса қилиб айтганда, тамаки ва алкогол масаласи оддий иқтисодий ҳисоб-китобдан анча кенгроқ тушунчадир. Бу — иқтисодий манфаат ва ахлоқий масъулият ўртасидаги мувозанатни топиш масаласидир. Давлат сиёсати айнан шу нозик мувозанатни сақлай олган тақдирдагина жамиятнинг ҳақиқий ва барқарор тараққиётига эришиш мумкин.
Валишер АБИРОВ,
Тошкент давлат шарқшунослик университети
доценти в.б., PhD.
Саидориф
АБДУХАКИМОВ,
Тошкент давлат шарқшунослик университети талабаси.
Об авторе
